علوم تشریح


 

شناخت بدن انسان یکی از اساسی‌ترین و مهم‌ترین شاخه‌های علوم پایه پزشکی است به‌طوری‌ که در کلیه رشته‌های پزشکی و دندانپزشکی تا حد نیاز درسی تحت عنوان کالبدشناسی (آناتومی) در نظر گرفته شده است. از ابتدای پیدایش این علم، آناتومی مورد توجه پزشکان بوده است و چون مشکلاتی ازنظر مذهبی و آداب‌ و رسوم در تشریح بدن انسان وجود داشته، تشریح بر روی حیوانات به‌خصوص خوک و میمون صورت گرفته است. تنها کشوری که دانشمندان آن از این نظر تا حدودی آزادی عمل داشتند، ایران باستان بوده به‌صورتی که در کتب زرتشتی و اوستا به موبدان پزشک اجازه تشریح بدن محکومین به مرگ داده شده است.
آناتومی به معنی بررسی و نحوه تکوین بدن است. این اصطلاح یونانی از دو بخش Ana به معنی جدا کردن و tomy به معنی بریدن تشکیل شده است. علم آناتومی را می‌توان به‌صورت ماکروسکوپی (Gross anatomy)، میکروسکوپی (Histology) و تکوینی (Embryology) تقسیم‌بندی کرد. بیشتر اصطلاحات این رشته یونانی و یا لاتین می‌باشند.
مطالعه آناتومی به 1600 سال قبل از میلاد مسیح برمی‌گردد که مصریان باستان آن را ثبت کرده‌اند. بقراط در قرن 4-5 قبل از میلاد مسیح اولین فردی بود که به مطالعه آناتومی پرداخت و پایه‌هایی را برای فهم سیستم اسکلتی -عضلانی بنا کرد. سپس ارسطو بر پایه تشریح حیوانات توانست بسیاری از ارگان‌ها و همین‌طور شریان‌ها و وریدها را شناسایی کند.
تشریح اولین جسد برای تحقیقات آناتومی در قرن 4 قبل از میلاد مسیح توسط  Erasistratus و Herphilos بر روی قربانیان جنگ‌های اسکندر مقدونی انجام شد.
یکی دیگر از بزرگ‌ترین آناتومیست‌های یونان باستان جالینوس بود. وی اطلاعات قبلی را جمع‌آوری کرد و به مطالعه عملکرد ارگان‌ها بر اساس ترشحات بدن پرداخت. ولی به دلیل اینکه در اين زمان جسد زیادی در دسترس نبود، مطالعه وی بیشتر بر روی سگ انجام گرفت.
در سال 250 میلادی در زمان شاپور اول ساسانی، مرکز مکتب پزشکی جندی‌شاپور در شهر جندی‌شاپور در خوزستان ایران ساخته شد و تا اواسط قرن چهارم هجری قمری آباد بود و بیمارستان بزرگ و پزشکان آن شهرت فراوان داشتند و شماری از پزشکان آتن، اسکندریه، هندی، سریانی، یهودی و چینی توسط شاپور اول به این مرکز دعوت شدند و در زمان انوشیروان این مرکز دوباره رونق بسیار یافت و دانشکده پزشکی و بیمارستان به دستور انوشیروان تأسیس شد.
اولین نوشته طبی به زبان فارسی، کتاب هدایه المتعلمین فی الطب، تألیف ابوبکر ربیع بن احمد اخوینی النجاری است که باب تشریح بسیار جالب است.
از مشهورترین پزشکان دوران اسلامی، ابوبکر محمد بن ذکریای رازی است که در نظرات بقراط و جالینوس و به‌طور کلی اطلاعات جندی‌شاپور پیروی می‌کرد. رازی در کالبدشناسی بر روی میمون کار می‌کرد و مطالعاتی درباره وریدها، شرایین و قلب انجام داد. پس از رازی، برجسته‌ترین پزشکی که درباره تشریح مطلب نوشته است، علی بن عباس مجوسی اهوازی بود و شهرت او به دلیل نگارش کتاب "الملکی" که در مورد آناتومی و فیزیولوژی اعضاء بدن است و در کتاب‌های تاریخ پزشکی اروپاییان اکثراً اشاره شده است.
تألیف مجوسی و پزشکان پیشین موجب ایجاد آثار ابوعلی سینا شد که شاهکار او کتاب قانون در طب است. ابوعلی سینا ازجمله پزشکان مسلمان ایرانی بود که مطالعات خود را در کتاب قانون به رشته تحریر درآورد و تأثیر زیادی بر پزشکان اروپا و جهان گذاشت. این کتاب به زبان لاتین ترجمه شد و منبع تدریس آناتومی در رشته‌های پزشکی در دانشگاه‌های اروپا گردید. سپس ابن نفیس در قرن 13 کتابی نوشت که تا قرن 16 تأثیر زیادی بر تدریس پزشکی داشت. او به تشریح اجساد پرداخت و اتوپسی‌های زیادی انجام داد و اولین کسی بود که گردش خون ریوی را شرح داد.
در اروپا اولین بار در Bolonga افرادی به نام Luizzi و Achillini در قرن 14 تا 16 به تشریح اجساد پرداختند. طراحی‌های زیادی نیز از بدن انسان صورت گرفت و افرادی همچون لئوناردو داوینچی و رامبرانت به کشیدن تصاویر بدن انسان پرداختند.
در ایران دکتر مستقیمی به‌عنوان یکی از مجرب‌ترین اساتید تشریح، پس از فراگیری این علم نزد دکتر بلر، به گسترش و پیشرفت علم تشریح در ایران کمک شایانی کرد. این استاد به‌عنوان یک صاحب‌نظر در علم تشریح و مدل‌سازی اعضای بدن، لقب پدر علم تشریح ایران را از آن خود نمودند.
در قرن 19 آناتومی پیشرفت زیادی کرد تا اینکه کتاب Grays Anatomy به رشته تحریر درآمد و به‌عنوان یک مرجع جهانی مشخص گردید.
هم‌اکنون آناتومی به دلیل زیرشاخه‌های بافت‌شناسی و جنین‌شناسی، تحت عنوان علوم تشریحی نام‌گذاری گردیده و با رشته‌هایی چون Molocular biology، Endocrinology و Radiology ارتباط تنگاتنگی برقرار کرده است.
گروه علوم تشریح فعالیت خود را ازسال 1361 با پذیرش دانشجو در مقطع کار شناسی‌ارشد آغاز نموده و هم اکنون با پذیرش دانشجو در مقاطع کارشناسی‌ارشد و دکتری به تربیت نیروهای متخصص و کارآمد در این رشته مشغول می باشد. فعالیت‌های آموزشی و پژوهشی گروه در حوزه‌های آناتومی، بافت‌شناسی و جنین‌شناسی متمرکز است و در سال‌های اخیر نیز پژوهش‌های زیادی در زمینه سلول‌های بنیادی انجام شده و نتایج آن در مجلات معتبر به چاپ رسیده است. در حال حاضر بسیاری از فارغ التحصیلان گروه در دانشگاه‌های علوم پزشکی و سایر مراکز علمی کشور مشغول فعالیت و خدمت می باشند و توانسته‌اند به‌خوبی آموزش‌های خود را به دیگر دانشجویان منتقل نمایند. این گروه تاکنون 135 فارغ التحصیل کارشناسی‌ارشد و 53 فارغ التحصیل دوره دکتری داشته است. در حال حاضر 11 دانشجو در مقطع کارشناسی‌ارشد و 16 دانشجو در مقطع دکتری در گروه مشغول به تحصیل می باشند.

در رشته علوم تشريح، پژوهش ركن اساسي را تشكيل مي دهد و دانشجويان از بدو ورود با تعيين استاد راهنمای خود، موضوع تحقيقاتي خويش را مشخص مي نمايند و همزمان با گذراندن واحدهاي آموزشي، به پژوهش هم مشغول مي‌شوند. كارشناسي‌ارشد: تعداد واحدهاي پايان‌نامه در مقطع كارشناسي‌ارشد 5 واحد است كه دانشجويان استاد راهنماي خود را از ميان اعضاي هيأت علمي گروه با مرتبه حداقل استادياري انتخاب مي نمايند كه حداكثر تا پايان نيمسال اول سال تحصيلي با در نظر گرفتن علايق دانشجويان در شوراي گروه نسبت به تعيين استاد راهنماي دانشجويان مقطع كارشناسي‌ارشد اقدام می‌شود. دانشجويان از نيمسال دوم دوره آموزشي خود به مطالعات و انجام آزمايشات اوليه پايان‌نامه خود مي‌پردازند و موظف هستند حداكثر در ابتداي نيمسال سوم دوره آموزشي خود، پروپوزال مورد تأييد استاد راهنما را به گروه تحويل دهند تا در شوراي گروه به تصويب نهايي برسد تا بتوانند به صورت رسمي فعاليت پژوهشي خود را شروع كنند. دانشجويان كارشناسي‌ارشد پژوهش خود را از ميان محورهاي تحقيقاتي اساتيد كه عمدتاً در حوزه بيولوژي توليد مثل و دانش سلول‌هاي بنيادي است انتخاب كرده و به انجام می‌رسانند و پس از اتمام پايان‌نامه، حداقل يك مقاله در مجلات معتبر ملي و يا بين‌المللي هم به چاپ مي‌رسانند. دكتري: تعداد واحدهاي رساله دكتري 20 واحد مي‌باشد كه استاد راهنماي دانشجو از ميان اعضاي هيأت علمي گروه با حداقل سه سال سابقه تدريس در دوره تحصيلات تكميلي و راهنمايي حداقل دو دانشجوي كارشناسي‌ارشد انتخاب مي‌شوند. در جلسه مصاحبه ورودي دكتري داوطلبين با توجه به محورهاي تحقيقاتي اساتيد، اولويت‌هاي استاد راهنماي خود را تعيين مي‌كنند و پس از اعلام قبولي، در اولين جلسه شوراي گروه نسبت به تعيين استاد راهنماي دانشجويان دكتري تعيين تكليف مي‌شود. دانشجويان دكتري گروه علوم تشريح موظف هستند موضوع پروپوزال رساله خود را قبل از برگزاري امتحان جامع در نيمسال چهارم سال تحصيلي به تصويب شوراي تخصصي گروه برسانند و به اين ترتيب همزمان با گذراندن واحدهاي آموزشي مشغول به امور پژوهشي خود نيز مي‌شوند. دانشجويان دكتري به طور متوسط حداقل دو مقاله از رساله خود عمدتاً در ژورنال‌هاي معتبر بين‌المللي به چاپ مي‌رسانند.

bullet کارشناسی‌ارشد

تعداد كل واحدهاي اين دوره 32 واحد شامل 24 واحد دروس اختصاصي اجباري، 2 واحد دروس اختصاصي اختياري و 6 واحد پايان‎نامه مي‌باشد. دانشجو موظف است علاوه بر گذراندن واحدهاي دوره با تشخيص گروه آموزشي و تأیيد شوراي تحصيلات تكميلي دانشگاه تمامي يا تعدادي از دروس كمبود يا جبراني را نيز بگذراند.

bullet دکتری

تعداد كل واحدهاي درسي دوره دكتري تخصصي (PhD) رشته علوم تشريحي 50 واحد شامل 25 واحد اختصاصي اجباري (core) و 5 واحد اختصاصي اختياري مجموعاً 30 واحد اختصاصي و 20 واحد پايان‌نامه مي‌باشد.

مرحله آموزشی:
در مرحله آموزشي دانشجو ملزم است علاوه بر گذراندن 30 واحد اختصاصي دوره با تشخيص گروه آموزشي مربوطه و تأييد شوراي تحصيلات تكميلي دانشگاه تعدادي از دروس كمبود يا جبراني را حداكثر تا سقف 16 واحد بگذراند.

مرحله پژوهشی:
پس از قبولي دانشجو در امتحان جامع، آغاز شده و با تدوين پايان‌نامه (20 واحد) و دفاع و قبولي آن پايان مي‌پذيرد.

bullet خدمات

  • خدمات میکروسکوپی شامل بررسی نمونه‌های میکروسکوپی و همچنین عکس برداری از نمونه‌ها
  • خدمات بافت شناسی شامل آماده سازی بلوک‌های پارافینی و فروزن و همین طور تهیه برش‌های نازک بافتی
  • خدمات مولکولی شامل PCR و مشاهده ﺰل توسط uv
  • خدمات میکروسکوپ الکترونی شامل آماده‌سازی نمونه، تهیه برش و بررسی و عکس‌برداری از نمونه زیر میکروسکوپ